Er zitten allerlei haken en ogen aan zo’n schema; een paar van die kanttekeningen zal ik hieronder ook neerzetten.
Wat versta ik onder deze drie begrippen?
Exegese: in de strikste vorm is dat uitleg van wat er in de bijbel staat. Hierbij gaat het dus om de vraag: wat staat er, wat bedoelt de schrijver/Schrijver? Als dit als uitgangspunt van de preek wordt genomen, komen die onderwerpen aan de orde die de bijbel zelf aan de orde stelt.
(Kerkelijke) hype: er zijn onderwerpen die de ene keer meer aandacht vragen in de (kerkelijke) pers en samenleving (en krijgen) dan de andere keer. Dit zijn vaak onderwerpen waarvan men (al dan niet terecht) denkt dat het een onderbelicht onderwerp is. Voorbeelden zijn er te over. Als dit als uitgangspunt van de preek wordt genomen, komen de hot items aan de orde. Op termijn wordt de behoefte aan (nieuwe) hypes gevoedt, omdat het one-issue-preken worden, waardoor steeds meer punten onderbelicht blijven; om over het grotere plaatje maar te zwijgen.
De leefwereld van de toehoorders: De toehoorders kunnen zowel (gelovige) gemeenteleden zijn als (al dan niet gelovige) buitenstaanders. De leefwereld is enerzijds zeer pluriform – de problemen waar een dokter tegenaan loopt zijn compleet anders dan de problemen waar een programmeur tegenaan loopt, gemeenteleden lopen tegen andere dingen aan dan niet-gelovigen - en anderzijds zeer eenzijdig: allemaal beïnvloed door dezelfde tijdgeest. Tegelijk is het voor de preker moeilijk om een goed beeld te krijgen van die leefwereld: als hij dit verkeerd inschat, kan zijn boodschap precies mismatchen met de doelgroep. Als dit als uitgangspunt voor de preek wordt genomen, kan het dus duidelijk mis gaan; ook is het in dat extreme geval onmogelijk om de leefwereld van de toehoorders écht kritisch aan te spreken: de leefwereld van de toehoorders heeft behoeften waar op wordt ingegaan, terwijl de oproep tot bekering juist zou moeten zijn: neem je leefwereld niet onder je eigen loep, maar bekijk die door Gods loep, en ga leven in zíjn wereld.
Nog een keer: exegese
Nu nog weer even terug naar exegese: naar mijn overtuiging is Gods woord, de bijbel, dusdanig allesomvattend, dat het zowel de kerkelijke hypes als de eigen leefwereld onder kritiek stelt. Zolang de kerkelijke hypes alleen verwijzen naar exegetische onderbouwingen, maar die onderbouwingen niet als uitgangspunt nemen, blijven het wat het zijn: hypes, waarin je al dan niet mee kunt gaan. Zolang onze levens niet daadwerkelijk veranderen, blijven de onderwerpen die wij aan de orde willen stellen beperkt, en wordt de noodzaak om onze levens te veranderen niet urgent ervaren. Als wij alleen willen horen wat wij willen horen, kunnen we ook niet van onze eenzijdigheden afgeholpen worden.
Tussenvormen
Er zijn allerlei tussenvormen mogelijk: preken waarin wel de ene punt als uitgangspunt wordt genomen, maar waarin andere punten ook genoemd worden, of als sub-motivatie functioneren. Dat is bijvoorbeeld al duidelijk als je bedenkt dat veel kerkelijke hypes samenhangen met het persoonlijke leven van mensen, en dat die hypes onderbouwing zoeken in de exegese van (een selectie) bijbelteksten.
Het zou mij niet verbazen als bovenstaande schema een hanteerbaar instrument kan zijn om preken te classificeren, van orthodox tot vrijzinnig.
Uitgangspunt, maar geen doel op zich
De tegenstelling tussen de 3 hoeken heb ik hierboven vrij fors aangezet. Dit heeft een gevaar in zich, namelijk dat ik de indruk wek dat exegese het enige zou zijn wat in een preek aan de orde mag komen. Dat is een misverstand: het ging mij om het uitgangspunt: wat is de initiator van een preek? Niet: wat is het doel van de preek?
Waardoor wordt de preek een preek, een bediening van Gods Woord? Als antwoord zou ik dit willen zeggen: de actualiteit van Gods Woord ligt in dat woord zelf, omdat Gods werkelijkheid de onze overstijgt; dóór dat woord en zijn Geest wil Hij ons ín onze werkelijkheid naar Zich toetrekken, en daardoor ons en onze werkelijkheid veranderen. Daar horen geen hypes bij, maar een doorgaand trouw luisteren naar wat Hij tegen ons zegt.
Gearchiveerd onder: kerkelijke ontwikkelingen getagged: | exegese, kerkelijke hypes, leefwereld toehoorders, preken, uitgangspunt preek
[...] ‘Verwaarloosde’ onderwerpen? Posted on 25 mei 2009 by grefoline Een beetje in aansluiting op mijn artikeltje over verhouding preek en bijbel. [...]
Je opmerkingen zijn mij sympathiek en iik heeb het gevoel dat ik dicht bij jouw standpunt sta. Maar dat is niet interessant m te vermelden, toch?
Ik heb wel enkele kanttekeningen. Zo is het mij niet duidelijk waarom je de exegese beschouwt als een pure uitleg van de ‘intentie’ die dan vervolgens nog moet worden aangevuld met de kerkelijke actualiteit en de leefwereld van de toehoorders.
Dat lijkt mij idd een te forse scheiding. Ook onze exegese is al een luisteren naar het Woord binnen de context van actualiteit en leefwereld. Het is naar mijn idee géén tekstuele uitleg van een oude tekst: dat hoort niet op de kansel, maar in de studeerkamer en dan nog uitsluitend als hulpmiddel.
Die actualiteit van de kerk staat al onder gezag van het Woord en onze leefwereld wordt door dat Woord tenslotte ook bepaald.
Mijn vraag is dus deze: Komt in jouw presentatie de vervlechting van deze elementen niet veel te laat?
Ik begrijp dat je ook bedoelde: hiermee kun je preken in categorieën vangen: de een staat wat meer bij het ene of bij het andere. Ik denk dat de verkondiging van het evangelie het enige criterium is en als het meer aansluit bij de kerkelijke actualiteit dan komt dat omdat het Woord is losgelaten – wat betekent dat het geen verkondiging meer is.
In mijn ervaring is een aansluiting bij die actualiteit als die mij opvalt altijd een aanwijzing, dat de verkondiger iets anders in gedachten had dan het Woord.
En dan haak ik af, want dat kan ik zelf ook wel.